İradenin Gücü ve İrade Geliştirme


Yazan : Merve Taşkan 

 

İRADE GÜCÜ

Davranışlarımızın kontrolünde oldukça önemli bir etkiye sahip olan mekanizmalardan biri iradedir. Yani kendimizi ne kadar kontrol edebildiğimiz, ne kadar hakim olduğumuzdur. Dürtülerimizi kontrol etmek ve doyumu ertelemekte ne kadar başarılı olduğumuz irade gücümüzle doğru orantılıdır. İnsanın doğası gereği istek ve arzuları vardır. Bunlar zevk alma ve hoşnut olmadığımız şeylerden kaçınma şeklinde şekillenir. İsteklerimiz kötü şeyler olarak görülmemelidir. Örneğin su içme isteğim var ve bubenim yaşamım için gerekli. İsteklerimiz bizi aynı zamanda cezbeden bir şey de olabilir. Bunun olması için isteğimizin kişisel değerlerimiz ile ya da uzun dönem hedeflerimiz ile şekillenmesi gerekir. Yani kısa süreli ve bizi cezbeden şeyler mesela şeker yeme isteği gibi uzun süreli hedeflerimiz de olabilir. Mesela sağlıklı olmak ve kilo vermek. Oturup bir dizinin tüm sezonlarını birden  izlemek isteyebilirim ama bu benim işe gitmemi ya da benim yapacağım diğer günlük işlerimi yapma isteğim ile çelişebilir. Yani irade uzun süreli hedeflerimize odaklanırken kısa süreli şeylerden kaçınmaktır. Bu sebeple irade konusunda yapılan araştırmalar çok önemlidir çünkü hayatımıza geçirebileceğimiz önemli pratiklerden oluşur. En ünlü irade deneyi Marshmallow testi olarak bilinir. Okul öncesi çocuklardan her birinin eline bir Marshmallow şekeri verilir ve  istedikleri an bu şekeri yiyebilecekleri söylenir. Eğer şekeri yemeden 15 dakika beklerlerse istedikleri an ikinci bir Marshmallow daha alabilecekleri söylenir. Bekledikleri takdirde yiyebilecekleri iki şekerleri olacaktır. Çocuklar anlık dürtülerini engelleyip daha büyük bir ödüle ulaşabilecekleri için karşı koymak durumunda kalırlar. Bu çalışma hakkında birkaç şey söylenebilir. İlki çocuklara aşinaysanız onlar için 15 dakikanın bitmek bilmeyen bir süre olduğudur. Yetişkinler ise tamam sadece 15 dakika bekleyebilirim derler. Oysa bir çocuk için bu oldukça uzun bir zaman olabilir. Çocuklar marshmollowu yememek için bir sürü taktik deniyorlar sandalyelerini diğer yöne çeviriyorlar farklı yerlere bakmaya çalışıyorlar. Tabii ki şekeri yiyen çocuklar oluyor hatta bazıları hiç düşünmeden yiyor kimisi deneyci daha ordayken kimisi de deneyi yapan kişiyi odayı terk eder etmez yiyor. Görülüyor ki şekeri yemeyip beklemeye direnen çocuklar gelecekte daha iyi neticelere ulaşıyorlar. Hatta 10 yıl sonrasında bu cocuklar sınavlarından daha yüksek puanlar alıyor, daha iyi sosyal becerilere sahip oluyorlar ve hatta düşük uyuşturucu kullanımı , daha az ilişki problemleri ve daha az stres yaşıyorlar.

Deneyi Seyretmek için;    https://www.youtube.com/watch?v=QX_oy9614HQ

Bu sonucu destekleyen başka bir araştırma da var. İrade gösterebilen bireyler hayatta daha başarılı ve pozitif  sonuçlara ulaşıyorlar. Daha başarılı ve daha pozitif sonuçlara ulaşıyorlar(daha iyi notlar alıyor, daha başarılı ilişkiler kuruyor, daha az depresyona giriyor, daha sağlıklı besleniyor ve daha az sigara içiyorlar. İradenin hayatımızın her alanını daha başarılı şekilde yürütüyorlar

İradeden bahsederken bahsetmemiz gereken önemli bir konu daha var. Buna ego boşalması deniyor. Buna göre irade kullanma kapasitesi kısıtlıdır. Yani, çok fazla kullanıldığında iradenin tüketilecek bir kaynak olduğu belirleniyor. Bu yüzden de ileride kullanmak çok fazla enerji ve odaklanma isteyen bir durum. Uzun süre irade göstermeniz gerekirse iradeniz tükenebilir. Bunu kanıtlayan deney gösteriyorki ellerinde taze çikolata ve kurabiyeleri yeme dürtülerine karşı koyması sağlanan kişiler çok daha başka bir görev verildiğinde çok daha erken vazgeçiyorlar. Bir başka araştırma da gösteriyor ki kendi görüşleri karşıtı bir konu hakkında konuşma  yapması için zorlanan bireyler zor bir yap boz alıştırması verildiğinde uzun süre dayanamıyorlar. Kendi görüşünü savunan konuşmacılar ise çok daha uzun süre yap boz ile uğraşıyorlar. İrademizi tüketen bir görev yaptığımızda bu bizim irade gerektiren başka bir işimizi olumsuz etkileyebilir. Bu sebeple psikoloji iradeyi bir kas sistemine benzetirler. Tıpki bir kas gibi aşırı kullanıldığında halsizleşebilir, aynı zamanda pratik yapıldıkça bir kas gibi güçlendirilebilir. Çok fazla irade gerektiren bir işle uğraşıyorsanız bunun ardından yeterince dinlendiğiniz ve gevşediğinize emin olmalısınız. Ayrıca irademizi tek bir alan üzerinde çalıştırdığımız zaman bunun hayatımızın her alanında daha iradeli olmamızı sağlayabileceği biliniyor.

İRADE GELİŞTİRME YÖNTEMLERİ

Şimdi tüm bu bahsettiklerimizi arzularımıza ve bizi çeken şeylere bağlayalım. İnsanların iradelerini kullanma yöntemleri nelerdir? İrademizi kullanmanın ve geliştirmenin ilk yolu ulaşabilirliği değiştirmek. Yani sizi çeken şeyleri ulaşılması daha zor hale getirip size faydası olacak şeyleri ulaşılması daha basit hale getirmek.

San Francisco da büyük bir teknoloji firması çalışanlarının kolayca ulaşabilecekleri ücretsiz atıştırmalıklar sağlıyor. Tüm bu sağlıklı atıştırmalıklar göz hizasında ulaşılması kolay olduğunu, sağlıksız atıştırmalıklarınsa çok yüksekte ya da en alt raflarda yer alıyordu. Sağlıksız atıştırmalara ulaşmanız için daha çok çaba göstermek gerekecek. Bu size çok basit bir teknik olarak gelebilir ama etkileri oldukça büyüktür. Tabii ki acıktıysam ve önümde elma ve büskivi varsa kesinlikle bisküviyi seçerdim. Ama elmalar görebildiğim tek şey ise büskiviye ulaşmak için bir merdivene ihtiyacım olacaksa elmayı seçerdim. İnsanların onları cezbeden şeyleri kontrol etmeleri için diğer bir uygalayacakları şey ise “işlemsel şartlandırma” . iş herhangi bir davranışın oluşması ihtimalini yükseltmek için kullanılıyor. Bunu yapmak için de iyi davranışları pekiştiriyor. Mesela ödevimin bitirdiğim her bölümü için kendimi sevdiğim dizinin bir bölümünü izleyerek ödüllendirebilirim. Yani sonunda dizimi izleyeceğimi bildiğim için ödevim üzerinde çalışma ihtimalim daha yüksek olacak, buna olumlu pekiştirme diyoruz. Bir diğer yöntem ise olumsuz pekiştirme kullanmak olabilir. Mesela bilgisayar ayarlarımla oynayarak beni rahatsız etmesini sağlayacak bir ses kullanabilirim ve bunu durdurmanın yolu Microsoft  wordde yazı yazmak olabilir. Yani bu rahatsız eden sesi susturmam için ödevimi yapma ihtimalimi arttırmış olacağım. İşlemsel şartlandırmada cezalandırma yöntemini kullanabilirim. Bu da herhangi bir davranışın gerçekleştirme ihtimalini düşürmek için kullanılan bir yöntem mesela anneme eğer benim ödevimi yapmak yerine dizi izlediğimi görürse internetimi kapamasını söyleyebilirim. Bu durumda beni cezp edecek bir şeyden kaçınmak için istemediğim bir şeyin gerçekleşmesini sağlıyorum. İrade kullanımına yardım eden diğer bir yöntem de klasik şartlandırmadır. Ne zaman canım çikolata yemek istese daha sağlıklı ama hala şekerli olan bir yiyecek seçiyorum. Böylelikle zamanla evimde çilek, karpuz ananas gibi meyveler bulundurursam canım tatlı istediği zaman onları yemek isteyeceğim. Yoksunluk yada bizi cezbeden bir şeyin tamamen yok edilmesi. Bir şeyi yok etmek muhtemelen onun üzerimizdeki etkisini de yok edecektir ama burada iki soru karşımıza çıkıyor gerçekten istediğimiz bir şeyi yok etmek onu daha fazla istememize sebep olabilir. Diğeri ise ego boşalmasıyla ilgili kendinizi bir şeyden tamamen yoksun birakmak bir sürü çaba ve zihinsel gayret ister.  Bu yüzden çok sıkı diyet yapan insanlar cezp edilmeye daha meyillidir. Yani kendinizi bir şeyden tamamen yoksun bırakmak yerine diğer yöntemlerden birini kullanmayı deneyin. Sizi cezbeden şeyi ulaşılması zor hale getirin ama tamamen ortadan kaldırmayın. İyi davranışları ödüllerin ve kötü olanları cezalandırın. Dürtü ve arzularınızı uzun dönem hedeflerinizle alakalı bir şeye yönlendirin.

Uzman Klinik Psikolog

Merve Taşkan

Telefon ve Whatsapp
+90 312 440 77 56